Kontekst geograficzny
Grodno położone jest na tzw. wysoczyźnie grodzieńskiej, zwanej inaczej "wzgórzami sokólskimi" (od Sokółki k. Białegostoku), pochylonej lekko z południa na północ. Stanowi ona linię ciągnących się setkami kilometrów moren czołowych. Od wschodu wysoczyznę przecina wąska, otoczona głębokimi jarami dolina Niemna. Tak wyjątkowe ukształtowanie terenu dodaje miastu wyjątkowego uroku, a jest widoczne już przy wjeździe do centrum Mostem J. Piłsudskiego (dziś zwany m. Starym).
W późnej jurze rozlegle obszary Europy zajmowały płytkie, ciepłe morza. Po ustąpieniu wód pozostały zalegające dziś 120-140m. pod Grodnem muły z licznymi szczątkami morskich organizmów charakterystycznych dla strefy szelfowej mórz tropikalnych. W początkach paleogenu terytorium miasta było piaszczysta równiną. We wczesnym oligocenie znów pojawiło się tu morze, pozostawiając po sobie warstwę zielonoszarych glin, aleurytów, margli, glaukonitowo-kwarcowych piasków zalęgających dziś 44 metry pod ziemią.
Uformowana po ustąpieniu wód równina była wówczas lekko nachylona w stronę południowo zachodnią. Intensywne ruchy skorupy ziemskiej na granicy neogenu (młodszego konezoiku) i czwartorzędu przyczyniły się do zmiany rzeźby i struktury hydrograficznej dzisiejszej Grodzieńszyzny. Równina nachyliła się wówczas na północ, a charakterystyka rzecznych dolin zbliżyła się do współczesnej.
W czwartorzędzie nastąpiło ogólne ochłodzenie klimatu. Lodowce pojawiały się tu co najmniej czterokrotnie i znacznie zmieniły wcześniej uformowaną strukturę geologiczną. W wyniku procesów glacjotektonicznych powstała dzisiejsza wyżyna grodzieńska. Warunki klimatyczne pomiędzy zlodowaceniami (holocen) były zbliżone do dzisiejszych. Obszar Grodna przecięła wówczas pradolina Niemna, która nie odbiegała znacznie od dzisiejszego biegu rzeki. Wówczas też ostatecznie uformowały się okoliczne wąwozy i liczne w jary (Kołodzieżny Rów), dziś często pozasypywane odpadami z wielkich socjalistycznych budów(!).
Miasto położone jest na 91m n.p.m. (poziom Niemna). Najwyższa, południowa część Grodna leży już jednak na 180m. Względne różnice na terenie miasta sięgają 40-50m. Dolina rzeczna jest głęboka, wąska z tarasowymi brzegami. Przecina miasto z południowego wschodu na północny wschód. Jej szerokość w mieście to 125-160m. Na południe od Grodna, gdzie Niemen przeciął formy polodowcowe jego szerokość sięga 400-450m, a głębokość 40 m (tzw. „Grodzieńskie wrota”). Ospale łączące się z Niemnem dopływy są słabo nachylone i wiążą okoliczne jeziora ukryte na północnym wschodzie puszczy grodzieńskiej (rz. Łaknica, Berwianka, Pyra, Kotra). Z lewej strony do Niemna wpada Czarna Hańcza, Łosośna, Świsłocz i Hornica, z prawej zaś Kotra, Horodniczanka i Hożka. W dolnym biegu z Niemnem łączy się Kanał Augustowski, łączący rzekę z Wisłą.
Najbardziej złożoną rzeźbę można zauważyć w centrum miasta. Charakteryzuje się wysokimi morenowymi wzgórzami i znacznym różnicami wysokości. Szczególnie widoczne jest to na ulicach Niemeńskiej, Rybackiej, Podolnej - usytułowanych tarasowo, czy na krętych Zamkowej, Mostowej, Nowej czy w okilicach Kołoży.
Na Grodzieńszczyźnie panuje umiarkowany, kontynentalny klimat z wpływem morskich mas powietrza. Porównując aurę w Grodnie z pogodą w innych rejonach Polski można zauważyć, że zima zaczyna się tu co najmniej miesiąc wcześniej - miesiąc później też się kończy, a taki sam mróz jest tu nieporównywalnie dokuczliwszy. Następujące po sobie różne masy powietrza tworzą charakterystyczną dla miasta pogodę - szczególnie w półroczu chłodnym, o niestabilnym typie pogody. Cieplejsze okresy pod koniec zimy przerywane są nagłymi mrozami. Pierwsze oznaki wiosny widać jednak już pod koniec marca. Na przełomie maja i kwietnia zaczynają się gwałtowne burze. Dla wiosny charakterystyczne są nagłe ochłodzenia. Na przełomie maja i czerwca wciąż możliwe są jednak przymrozki. Lato jest umiarkowane, ciepłe i wilgotne. Zaczyna się z końcem maja, kiedy temperatura sięga 14 stopni i trwa 4 m-ce. Zima zaczyna się pod koniec września, kiedy temperatura spada do 10 stopni. Grad pada tu rzadko – statystycznie raz do roku.
